ADHD, lęk, trauma czy przeciążenie? Dlaczego dobra diagnoza zaczyna się od człowieka, nie od etykiety

Masz wrażenie, że smaży Ci się mózg? Nie możesz się skupić? Zaczynasz dziesięć rzeczy i żadnej nie kończysz? A możę w głowie masz kilka myśli na raz i masz wrażenie, że funkcjonujesz jak stara przeglądarka Explorera z milionem zakładek, które się wieszają? Który raz w tym tygodniu wracasz się do domu po telefon albo klucze?

Dla części osób znalezienie informacji o ADHD jest momentem ogromnej ulgi. Nagle lata doświadczeń — spóźnianie się, trudność z organizacją, impulsywność, chaotyczne działanie, poczucie bycia „zbyt intensywnym” albo „niewystarczająco zdyscyplinowanym” — zaczynają układać się w spójną historię.

Czasami rzeczywiście prowadzi ona do rozpoznania ADHD. Ale czasami prowadzi gdzie indziej.

I właśnie dlatego diagnoza jest czymś więcej niż wypełnieniem testu w Internecie na własną rękę (szczerze, odradzamy).

Bo…

Ten sam objaw może opowiadać różne historie

Trudność z koncentracją jest dobrym przykładem. Może pojawiać się u osoby z ADHD. Ale problemy z uwagą mogą towarzyszyć również przewlekłemu stresowi, zaburzeniom lękowym, depresji, niewyspaniu, przeciążeniu, niektórym doświadczeniom traumatycznym oraz innym trudnościom psychicznym lub zdrowotnym. Podobnie jest z drażliwością. Prokrastynacją. Chaosem. Trudnością w regulowaniu emocji. Poczuciem ciągłego wewnętrznego pobudzenia.

U dorosłych osób z ADHD współwystępowanie innych trudności psychicznych — szczególnie zaburzeń lękowych i zaburzeń nastroju — jest częste. To dodatkowo pokazuje, dlaczego pytanie diagnostyczne rzadko powinno brzmieć wyłącznie: „ADHD — tak czy nie?”.

Diagnoza nie jest konkursem na liczbę objawów

W kulturze krótkich filmów i checklist łatwo uwierzyć, że diagnoza wygląda tak:

„Mam siedem z dziesięciu objawów, więc mam ADHD.”

Tymczasem profesjonalna diagnostyka wymaga znacznie szerszego spojrzenia. ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym. Oznacza to, że dla diagnozy znaczenie ma nie tylko obecne funkcjonowanie, ale również historia rozwoju i występowanie objawów wcześniej w życiu.

Dlatego diagnosta pyta nie tylko o to, co wydarzyło się w zeszłym miesiącu. Pyta również o szkołę. Dzieciństwo. Relacje. Codzienne obowiązki. Pracę. Funkcjonowanie w różnych środowiskach jak i okolicznościach.

W MINDREST proces diagnozy ADHD obejmuje m.in. szczegółowy wywiad kliniczny i rozwojowy, ustrukturyzowany wywiad DIVA-5, kwestionariusze dotyczące nastroju i lęku, analizę dokumentacji oraz — w zależności od potrzeby — ocenę funkcji poznawczych i dodatkowe testy. Sam DIVA-5 jest ustrukturyzowanym narzędziem wspomagającym diagnostykę ADHD, ale — jak każde narzędzie — powinien funkcjonować w szerszym procesie klinicznym, a nie jako oderwany od historii człowieka „test dający odpowiedź”. Nieustannie poszerzamy i pogłębiamy swoje kompetencje jako diagności.

„A jeśli przez całe życie dobrze sobie radziłam?”

Świetnie. Jeśli radzisz sobie z objawami ADHD i Twoje funkcjonowanie w świecie nie wiąże się z cierpieniem – prawdopodobnie dobra dodatkowa psychoedukacja wystarczy. Jednak to ważne pytanie i należy je pogłębiać. Człowiek może funkcjonować przez lata, rozwijając niezwykle skuteczne strategie kompensacyjne. Może budować skomplikowane systemy przypomnień. Pracować znacznie dłużej niż inni. Wszystko sprawdzać po kilka razy. Polegać na stresie jako sposobie mobilizacji. Unikać sytuacji, w których jego trudności mogłyby być widoczne. Czasami z zewnątrz wygląda to jak perfekcyjne funkcjonowanie. Koszt pozostaje niewidoczny. Dlatego dobry proces diagnostyczny interesuje się nie tylko pytaniem:

„Czy sobie radzisz?”

ale również:

„Ile kosztuje Cię to radzenie sobie?”

To szczególnie istotne w przypadku osób, które przez wiele lat nauczyły się maskować.

A może to nie ADHD?

To pytanie nie powinno być traktowane jako próba odebrania komuś wyjaśnienia. Przeciwnie. Jest wyrazem szacunku dla złożoności człowieka. Jeżeli osoba po wielu latach cierpienia trafia na diagnozę, zasługuje nie na najszybszą odpowiedź, lecz na odpowiedź możliwie trafną. Czasem dominującym problemem okazuje się ADHD.

Czasem lęk. Czasem depresja. Czasem konsekwencje przewlekłego stresu. Czasem istnieje więcej niż jedno rozpoznanie.

Niektóre badania pokazują również istotne współwystępowanie ADHD i PTSD, co dodatkowo podkreśla potrzebę uważnego różnicowania oraz uwzględniania historii życiowej pacjenta. Rzetelna diagnoza nie polega więc na znalezieniu jednej modnej odpowiedzi dla wszystkich objawów.

Polega na stawianiu kolejnych hipotez i sprawdzaniu, która najlepiej opisuje całość obrazu.

Kiedy warto rozważyć diagnozę ADHD?

Może mieć ona sens, jeśli trudności z uwagą, organizacją, impulsywnością czy regulacją działania powtarzają się od wielu lat; występują w różnych obszarach życia; realnie utrudniają naukę, pracę, relacje albo codzienność; albo jeśli masz poczucie, że funkcjonujesz dobrze tylko dzięki ogromnemu wysiłkowi i rozbudowanym strategiom kompensacyjnym.

Warto ją rozważyć również wtedy, kiedy dotychczasowe wyjaśnienia nie dają pełnego obrazu.

Nie po to, żeby znaleźć etykietę.

Po to, żeby lepiej zrozumieć siebie.

Diagnostyka ADHD w MINDREST w Tychach

W MindRest prowadzona jest kompleksowa diagnostyka psychologiczna osób dorosłych oraz młodzieży od 16. roku życia. Proces diagnostyczny jest rozłożony w czasie i obejmuje wywiad oraz standaryzowane metody, ponieważ celem jest możliwie rzetelne różnicowanie trudności, a nie szybkie przypisanie rozpoznania.

Jeśli od dawna zastanawiasz się, dlaczego codzienne funkcjonowanie kosztuje Cię tak wiele energii, konsultacja diagnostyczna może być pierwszym krokiem do uporządkowania tych pytań.

Możesz umówić się na diagnostykę już dziś.